Aan grond gebonden

   

Ewald Mensink

Overijssels boek van het jaar
Deze website is reeds bekeken door bezoekers.























Samenvatting

Ewald Mensink: Aan Grond Gebonden

Dit is het verhaal van Noord-Twente, in het bijzonder van de gemeente Tubbergen in de jaren rond 1900. Het is een omslaggeschiedenis die opent met een klootschietwedstrijd. Het oude spel blijkt anno 1926 niet meer te zijn wat het was. Men is 'het echte' kwijt, zo schrijven de kranten van die tijd. Veertig jaar daarvoor, ten tijde van de beroemde tweekamp die door de Dree Dieksen was gewonnen, was alles nog goed geweest. Als het oude natuurspel zo is veranderd dat 'het echte' verloren is geraakt, kan het niet anders of de mens in zijn omgeving moet veranderd zijn. Wat is er in de tussenliggende jaren gebeurd? Dat is de vraag die in dit boek centraal staat. Het is een - soms persoonlijk - verslag van de zoektocht naar een antwoord.

Door mee te reizen met Amsterdamse studenten in het begin van de negentiende eeuw, worden we de streek binnengeleid in een tijd dat het erf-markerichterschap overgaat in een burgemeesterschap en waarin opeenvolgende leden van de familie Von Bönninghausen vanaf Herinckhave hun bestuurlijke rol vervullen. We komen gaandeweg terecht in een tijd van grote veranderingen die soms sluipend en soms plotseling gestalte krijgen. Terwijl de eenwording van Nederland via wet- en regelgeving en aanleg van infra-structuur in hoog tempo tot stand wordt gebracht, ontmoeten we een bevolking

die rond 1910 smerig water uit de grond put en die geen behoefte heeft aan elektriciteit, de energiebron die zeer nabij in de Twentse textiel al jaren in gebruik is. Met grote gelatenheid worden de grillen van het lot geaccepteerd, maar tegelijkertijd zijn dit ook de jaren waarin onrust ontstaat. De wegen, of liever de zand- en modderpaden, die altijd hebben volstaan, zijn ineens niet goed genoeg meer. De bevolking gaat massaal klagen. Wanneer een generatie langdienende onderwijzers wordt afgelost houden de van buiten komende nieuwelingen niet lang stand. Ze vluchten bij een eerste bezoek aan wat hun nieuwe werkplek had moeten zijn. Aan de Leerplichtwet kan men niet of slechts met moeite voldoen, zoals men in de voorliggende jaren niet aan de Gezondheidswet had kunnen voldoen, omdat er nou eenmaal geen dokter of vroedvrouw te vinden was die in Noord-Twente wilde werken. Dwingende Haagse regels houden geen rekening met het leven in deze 'buiten het verkeer' gelegen gemeenschap.

We zijn in een bijzondere streek waar in het begin van de negentiende eeuw de horigheid nog blijkt te bestaan. Hier liggen eilandjes van ontgonnen grond in een zee van woestenij. Hoe merkwaardig abrupt is deze zelfvoorzienende landbouwgemeenschap gescheiden van het industriële deel van Twente. Hier runnen de boeren hun bedrijf zoals dat sinds mensenheugenis gedaan werd. Eeuwenoude Twentse erven zijn de sociale kern van deze samenleving die zich kenmerkt door het samenspel van de besloten familiehuishouding en de zorg voor elkaar in het noaberschap. Net zo in zichzelf gesloten was het agrarisch systeem van heidesnik, potstal en heideplaggen eeuwenlang geweest. Het levert een vruchtbare maar kwetsbaar dunne teeltlaag. Dat dwingt tot behoedzaamheid. Zoals de mens de grond beïnvloedt en vormt, zo vormt en beïnvloedt de grond de mensen die er op wonen. Die wisselwerking bepaalt het leven in deze contreien.

Wanneer in de negentiende eeuw de horigheid wordt opgeheven en een paar decennia later de marken als eenheden van boerenzelfbestuur worden ontbonden, leidt dit niet tot ingrijpende veranderingen. Dat gebeurt wel in de beginjaren van de nieuwe eeuw waarin een stille revolutie de Twentse erven treft. Ongeveer op het moment dat Huize Herinckhave als symbool van het markerichterschap van weleer bijna onder de sloophamer sneuvelt, ontstaan nieuwe boerderijen. Iets wat vóór die tijd zo goed als onmogelijk was geweest. Het oude systeem gaat op de schop. Hoe boeiend is het om te zien dat er desondanks aspecten zijn die blijven wat ze zijn en tijdloos lijken. Tot op de dag van vandaag.

Het fascinerende, maar in zijn samenhang zelden gehoorde verhaal van deze streek is de moeite van het vertellen meer dan waard.

Recensies en Commentaren



1

Commentaarboek

2
  • Het Duitse weekblad Die Zeit heeft elk jaar een overzicht van bijzondere boeken. Een van de categorieën is: een boek dat men 'viele Leser wünscht'. Aan grond gebonden is zo'n boek,dat het verdient tot ver buiten Tubbergen én Twente gelezen te worden.

    - Gerard Lage Venterink - Tubantia 5 november 2014
  • Met voorvallen die doen denken aan werk van Auke van der Woud, Frank Westerman en Geert Mak. Het is zoals Mensink boven zijn bronvermeling in het latijn aanhaalt: Liber librum aperit. Het ene boek opent het andere.
    Een lezenswaardig boek dat er wezen mag.

    - Gerrit Klaassen in De Roskam, onafhankelijk weekblad voor Twente, 14 november 2014
3
  • Gefeliciteerd met dit mooi uitgegeven boek, een topprestatie!

    - prof. dr. Gert-Jan Hospers (bijzonder hoogleraar City- en regiomarketing, Radboud Universiteit, Universitair Docent Economische Geografie, Universiteit Twente)
  • Mooi resultaat van je noeste arbeid en je spitten in de bodem van Twente.

    - Gerard Hendrix (specialist rurale en regionale ontwikkeling, mede-oprichter Agrarisch Erfgoed Nederland)
4
  • Wat goed dat het boek er is gekomen.

    - Bertil Schulte (beleidsbedewerker Erfgoed, Provincie Overijssel)
  • ... een fascinerende geschiedenis van mensen en de grond waarop ze wonen.

    - Martin Paus (voorzitter Stichting Heemkunde Tubbergen)
  • Mensinks Aan Grond Gebonden is een fascinerend en mooi geschreven boek over de veranderende plattelandssamenleving rond Tubbergen omstreeks het jaar 1900.

    - 'Te hooi en te gras' in Tubantia, Woensdag 21 januari 2015
5
  • In 'Aan Grond Gebonden' heeft Ewald Mensink de geschiedenis van het Noord-Twentse leven in zijn samenhang prachtig beschreven.

    - Op en Rond de Essen - Boekennieuws
  • ... rijk van inhoud en goed leesbaar geschreven.

    - Em. prof. dr. Gerard Bartelink (emeritus hoogleraar oud-christelijk Grieks en middeleeuws Latijn, KU Nijmegen)
6
  • Een monumentaal boek. De auteur is niet over een nacht ijs gegaan.

    - Henk Boom in De Roskam, onafhankelijk weekblad voor Twente, 28 november, 2014.
  • Uitputtend bronnenonderzoek [...]. Het zou makkelijk tot gortdroge teksten hebben kunnen leiden als de auteur niet een gouden pen zou hebben gehad waarmee hij zijn verteltrant op boeiende, soms humoristische, soms ernstige wijze de lezer langs de paden van het leven in Tubbergen rond 1900 voert.

    - Henk Boom in De Roskam, onafhankelijk weekblad voor Twente, 28 november, 2014.
7
  • Het aardige van dit boek zit niet alleen in de uitvoerigheid van de lokale geschiedschrijving rond de vorige eeuwwisseling, maar ook in de toevoeging van veel ontboezemingen door de auteur zelf. Een persoonlijke noot dus, en dat maakt het boek [...] alleen maar aantrekkelijker.

    - Henk Boom in De Roskam, onafhankelijk weekblad voor Twente, 28 november, 2014.
  • Ewald Mensink schetst in 'Aan grond gebonden' een fascinerend beeld van het binnendringen van de moderne tijd in Twente. Én van de kracht van traditie.

    - Gerard Lage Venterink - Tubantia 5 november 2014
8
  • Het boek doet denken aan 'Hoe God verdween uit Jorwerd' en 'De graanrepubliek'. De auteur schetst hoe in de decennia rond 1900 in de vergeten uithoek Noord-Twente en in het bijzonder Tubbergen, waar eeuwenlang de tijd stilstond, beetje bij beetje de nieuwe verworvenheden doorsijpelden en gewoontes en tradities aangetast werden.

    - Tonny Peters in Transisalania, 1 december 2014
  • 't is al wintertijd. Een mooie gelegenheid om eens een paar avonden te wijden aan dit monumentale boek van Ewald Mensink dat intussen is genomineerd voor het 'Overijssels boek van het Jaar'.

    - Henk Boom in De Roskam, onafhankelijk weekblad voor Twente, 23 januari 2015
9
  • Over het moderniseringsproces, de overgang van een traditioneel-agrarische plattelandssamenleving naar een moderne samenleving is door sociologen en historici al behoorlijk wat geschreven. Dat geldt echter veel minder voor modernisering van een concrete locale gemeenschap. En dat is nu precies wat in dit boek van Ewald Mensink voor de gemeente Tubbergen gedaan wordt. Vol details, gebruik makend van verrassende bronnen, wordt de overgangsperiode aan het begin van de 20e eeuw beschreven. Er verandert veel, gewoontes en tradities worden aangetast, maar de modernisering heeft wel een eigen, Tubbergse kleuring. Gebondenheid aan de eigen grond blijft kenmerkend voor Noord Twente.

    - Juryrapport Overijssel Verwoord, maart 2015
10
  • Het fraai uitgevoerde boek "Aan grond gebonden" is opgenomen in de bibliotheek van de Vereniging Oudheidkamer Twente, gevestigd in het pand van museum "De Twentse Welle" in Enschede. Het boek is geregistreerd onder nummer D7 M47 G.
    Het boek geeft een aardig inzicht in de ontwikkeling van een Twentse gemeente aan het begin van de 20ste eeuw.

  • Aan de geschiedschrijving van Twente heeft Ewald Mensink met deze publicatie in ieder geval een bijzonder waardevolle bijdrage geleverd.

    - Robert Kemper Alferink in: 't Inschrien - Kwartaalblad van de Vereniging Oudheidkamer Twente (2015 nr 3)
11
  • ... toch heeft zich een langzame kentering voorgedaan in het leven op het platteland van de gemeente Tubbergen. Ewald Mensink geeft dit in zijn boek [...] op een niet te evenaren wijze aan.


    ... een onvolprezen boek


    Jan Wigger

    - In: Beoogde veiling Herinckhave 1916. Fleringer boerenland in boerenhand. Boekuitgave september 2016 door de Stichting Historisch Onderzoek Fleringen (voorwoord en p. 25-26)
12

Nominatie

"Aan grond gebonden" is genomineerd voor "Overijssels boek van het jaar" door Overijssel verwoord.
RTV Oost heeft hieraan op 15 januari aandacht aan besteed. Luister hier naar het geluidsfragment.

Boekpresentatie

Zaterdag 8 november 2014 is onder grote belangstelling in het Oale Roadhoes te Tubbergen 'Aan Grond Gebonden' door Ewald Mensink gepresenteerd. Het boek telt zo'n 400 pagina's en bevat ongeveer 70 foto's. Het geheel is van ruim 1200 bronvermeldingen en annotaties voorzien. De publicatie is tot stand gekomen met financiële ondersteuning van de Ridderschap van Overijssel en van de Stichting Instandhouding Havezathe Herinckhave.

De geschiedenis van Noord-Twente is in Nederland nauwelijks bekend. Toch bevat het aspecten die de participatiesamenleving van nu een spiegel voorhouden. Tijdens de boekpresentatie die werd ingeleid door Martin Paus als voorzitter van de Heemkunde Tubbergen, sprak Ir. Jos Hövels over de Twentse Erven anno 2014: alternatieve bestemmingen worden gezocht om de erven levensvatbaar te houden. Em. prof. dr. Anne van der Meiden verbond als theoloog en communicatiewetenschapper op een prachtige manier het karakter van de Twentenaar en zijn taal. Hij sloot zijn presentatie op poëtische wijze af. De eerste exemplaren van het boek werden uitgereikt aan jhr. L.D.M.T. von Bönninghausen als nazaat van de erfmarkerechters van weleer en aan de burgemeester van Tubbergen mr. M.K.M. Stegers.

Het boek ontving een lovende recensie in de Tubantia van 5 november jongstleden als een boek dat men 'viele Leser wünscht', aldus Gerard Lage Venterink in de rubriek 'Stad en Land'. 'Aan Grond Gebonden is zo'n boek, dat het verdient tot ver buiten Tubbergen èn Twente gelezen te worden. Door iedereen die iets van deze landelijke regio, haar verleden, het gewicht van haar tradities - en op het laatst toch ook - de behoefte om mee te gaan met de tijd, wil begrijpen.'



  • eerste_exemplaren
  • DSC02783
  • DSC02772
  • DSC02790
  • DSC02791
  • DSC02798
  • DSC02804
  • DSC02842
  • DSC02821
  • DSC02860
  • DSC02856
  • DSC02950
  • DSC02875
  • DSC03014
  • DSC02992
  • DSC03031
  • DSC03052
  • DSC03047
  • DSC03090
  • DSC03076
  • DSC03127
  • DSC03104
  • DSC03185
  • DSC03180
Foto's: Lisette Nijsen


Twentse Historische Salon, landgoed Herinckhave (25 september 2015)

  • DSC_2491
  • DSC_2500
  • DSC_2532
  • DSC_2528
  • DSC_2539
  • DSC_2547
  • DSC_2537
  • DSC_2550
  • DSC_2551
  • DSC_2548
  • DSC_2575
                                                      Foto's: Sylvia Hoekstra


Voor meer informatie: Landgoed Herinckhave



Lezing op 16 oktober 2015 voor de Twentse Cultuurhistorische Vereniging in Almelo.

zie: http://www.vvvtubbergen.nl/agenda-item/38080/Lezing-"Aan-grond-gebonden"/

  • 00. Almelo


Lezing op 14 april 2016 voor de Heemkunde Borne

Zie ook website Heemkunde Borne

  • Borne 1b
  • Borne 2b
  • Borne 3b
  • Borne 4b
  • Borne 5b
  • Borne 6b
  • Borne 7b
  • Borne 8b
  • Borne 9b
                                                      Foto's: Lisette Nijsen


Voorwoord

Noord-Twente is een uithoek van Nederland. De wederwaardigheden van de mensen die er wonen lijken nauwelijks actief deel uit te maken van het nationaal erfgoed, of van de vaderlandse geschiedenis zoals die in de schoolboekjes staat. Een streek in de luwte die verbaast door op onverwachte momenten ineens een plekje in het landelijk nieuws op te eisen. Tubbergen dat samen met de gemeente Dinkelland het Noord-Twentse deel tegen de Duitse grens opvult, komt juni 2009 in het Algemeen Dagblad tevoorschijn als de gemeente in Nederland met de minste criminaliteit. 'In Tubbergen is het leven nog puur en oorspronkelijk', luidt het commentaar. Een maand later blijkt dit volgens het Centraal Bureau voor Statistiek de gemeente met het laagste aantal echtscheidingen. Tubbergen wordt daarin gevolgd door Staphorst en Urk. Diezelfde drie gemeenten bleken in dat jaar volgens het Planbureau voor de Leefomgeving landelijk uitschieters als de gemeenten met het meeste aantal bewoners per huishouden. Voorjaar 2010 wordt de gemeente in 'het grote buurtonderzoek' aangewezen als - voor wat het waard is - de gelukkigste van Nederland. 'Het lijkt me een eenzaam bestaan, de enige dakloze in de gemeente Tubbergen zijn', knipoogt een columnist in NRC.next. Dat is allemaal nog in de tijd dat dit de grootste CDA-gemeente van ons land is: bij verkiezingen voor de Tweede Kamer kozen ruim 75% van de stemgerechtigden die partij en dat was al sinds heugenis zo in deze katholieke streek. Veelzeggend is de vraag in de vmbo Citotoets van 2011: 'Gewoonlijk bestaat het college van burgemeester en wethouders uit meerdere partijen. Is dat in de gemeente Tubbergen ook noodzakelijk?' In hoeverre het levensgeluk van de inwoners ermee samenhangt weet ik niet, maar voorjaar 2011 wordt de gemeente waar 'de mooie, onverharde paden zich aaneen [rijgen] door een glooiend landschap, waar halverwege de hellingen bronnetjes ontspringen, en waar in de dalen heldere beekjes kabbelen' uitgeroepen tot 'wandelgemeente van het jaar'. In het als idyllisch aangeprezen landschap met watermolens en oude boerenerven kon je dankzij een uitgebreid wandelnetwerk dagenlang langs fraaie routes wandelen, zo werd gezegd. November 2013 meldt de NRC dat Tubbergen en de buurgemeente Dinkelland, ondanks de forse taakverzwaring bij de lokale overheid geen extra ambtenaren nodig hebben en geen hulp van buiten. 'Noaberschap heet dat hier', zegt de wethouder. 'De burger doet het zelf, minder overheid.' Een opmerkelijk geluid dat landelijk nieuws wordt. De overheid moet z'n plaats kennen en die is bescheiden. Ooit, in 1971, had hier een heuse veldslag tussen boeren en de overheid gewoed. De reden was ruilverkaveling en de wetgeving daaromheen. Het conflict liep danig uit de hand. Van compromisbereidheid was geen sprake, kon geen sprake zijn, zo bleek toen. De rellen in Tubbergen dwongen de overheid tot aanpassingen.

Als er een samenhang is in het visitekaartje dat de gemeente spaarzaam afgeeft aan de nationale kranten, zul je die in het verleden moeten zoeken. Op mijn zoektocht naar continuïteit en samenhang bleek in een groter perspectief, vanuit het gezichtsveld waarin eeuwen tegelijk kunnen worden overzien, de tijd rond 1900 cruciale veranderingen te herbergen. Ik vroeg me op mijn ontdekkingstocht af hoe veranderingen binnensluipen in een regio die, en daar waren goede redenen voor zo leerde ik, niet als veranderingsgezind bekend staat. Ik beschrijf in dit boek het op drie niveaus die elkaar afwisselen. Op het niveau van de kleine geschiedenis, het persoonlijk leven, dicht bij huis, want hadden wij dat niet zelf geweest kunnen zijn, als we toen geleefd hadden, daar in die andere tijd? De gebeurtenissen in Noord-Twente, in het bijzonder de gemeente Tubbergen, worden voorts afgezet tegen die in de rest van Twente, een op zich staand deel van de provincie Overijssel. Dit is het Twente waar sinds het begin van de negentiende eeuw een industriegebied was ontstaan dat het land tussen Dinkel en Regge had doorkliefd. En ik beschrijf het verhaal van een grensstreek van Nederland, een land dat bestuurlijk via wetten en regels zijn dwingende invloed liet gelden.

Deels blijkt het proces rond 1900 op te lijnen met ontwikkelingen die op dat moment in de rest van Nederland spelen en waaraan een lokale draai wordt gegeven. Deels is de respons zuiver streekgebonden en daarvoor geldt: veel verandert, enorm veel zelfs, maar niet alles. Juist dat laatste is het meest fascinerende, want dat wat blijft en de veranderingen doorstaat en tegelijk diep in het verleden wortelt, lijkt een bijzondere waarde te vertegenwoordigen en een appel te doen aan tijdloosheid. Daar blijkt de sociale infrastructuur en in het bijzonder de manier waarop mensen in de lokale gemeenschap met elkaar omgaan van belang. Of zoals een goede vriend van me, van geboorte Zeeuws-Vlaming, met andere woorden ooit zei: 'Als je een tijd niet in Amsterdam bent geweest valt het op dat de mensen er voortdurend veranderen, luister maar eens naar al die talen die je daar op straat hoort, maar de huizen blijven. Die zijn al eeuwen lang hetzelfde. Als je na lange tijd in Tubbergen terugkomt is er geen huis meer hetzelfde, ze breken alles af. Wat blijft dat zijn de mensen. Die veranderen nooit.' Ik vind het een rake omschrijving van iemand die recht van spreken heeft omdat hij beide plekken langdurig heeft bewoond.

Het verhaal van deze Noord-Twentse streek is de moeite van het vertellen waard. De andere tijd is een andere wereld, maar ik maak me sterk of de geschiedenis van rond 1900 leert ons lessen voor het nu, voor de tijd waarin woorden als bankencrisis en participatiemaatschappij opgeld doen en waarin boeren worden gevraagd om hun land dat een paar generaties terug met forse lichamelijke en financiële inspanningen aan de woestenij werd ontworsteld, weer te laten verwilderen. In wat voor tijd leven wij eigenlijk? Het fascinerende verhaal van deze streek houdt ons een spiegel voor. Soms is het oude zo actueel als het nieuws van de dag. Dit boek is vanuit verbazing geschreven.
























Het boek is voor € 29,95 verkrijgbaar bij:

  • Boekhandel Heusinkveld in Holten
  • Boekhandel Roelants in Nijmegen (zowel locatie van Broeckhuysenstraat als Marienburg als de op de campus van de universiteit)
  • VVV Tubbergen

En verkrijgbaar via een mail aan info@boekengilde.nl of de website www.boekengilde.nl (wordt thuisbezorgd) Langs deze weg tevens via iedere andere nederlandse boekhandel.

Over de auteur

Dr. Ewald Mensink (E.J.B.M. Mensink, Tubbergen 1956). Sinds hij in zijn eerste studiejaar Geneeskunde over metabletica hoorde, de methodiek waarmee prof. dr. Jan Hendrik van den Berg probeert het verleden en heden te doorgronden, is hem dat altijd blijven boeien. Van den Berg vraagt zich af wat de zin en betekenis is van de wezenlijke veranderingen die in de loop van de geschiedenis plaatsvinden. Dat was ook bij het schrijven van dit boek een inspiratiebron. Eerder schreef hij 'Tubbergen in Oorlogstijd' (2009) gebaseerd op verhalen van zijn vader Jan Mensink.

Na zijn doctoraal Geneeskunde aan de medische faculteit KU Nijmegen, tegenwoordig Radboud Universiteit, startte hij een promotiestudie naar erfelijke afweerstoornissen aan de Rijksuniversiteit Leiden. Tijdens zijn promotietijd werkte en studeerde hij te Leiden, Keulen en New York. Na zijn promotie bij prof. dr. Jon van Rood en dr. Ruud Schuurman, zette hij in 1987 als fellow van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen zijn onderzoekswerk voort in Leiden en New York. In de periode 1990 - 2009 werkte hij als onderzoeker en laatstelijk als afdelingshoofd en universitair hoofddocent Moleculaire Hematologie binnen het Centraal Hematologisch Laboratorium van het Academisch Ziekenhuis te Nijmegen, nu Radboudumc. In 2009 behaalde hij een propaedeuse Nederlands Recht. Vanaf 2010 is hij in Nijmegen werkzaam als docent binnen de studierichting BioMedische Wetenschappen en als docent/innovator aan de Radboud Zorgacademie. In die laatste functie is hij oa. betrokken bij veranderingsprocessen in de gezondheidszorg van nu: de invoering van speciale teamtrainingen (crew resource management, CRM), patient empowerment, mantelzorgondersteuning. Ewald Mensink is gehuwd met Sylvia Hoekstra. Ze hebben samen drie kinderen.




Ewald Mensink
Foto: Lisette Nijsen

Contact


Opmerkingen

U krijgt een ontvangstbevestiging in uw mailbox.

Werk in uitvoering